Skąd się wzięła Marzanna? Historyczne i kulturowe korzenie zwyczaju
Marzanna jako personifikacja zimy i śmierci
Marzanna to ludowa personifikacja zimy, śmierci i wszystkiego, co „martwe” w przyrodzie. W tradycji słowiańskiej łączono ją z okresem, w którym ziemia jest nieurodzajna, wody skute lodem, a choroby częściej dziesiątkują ludzi i zwierzęta. Zwyczaj topienia Marzanny wyrósł z potrzeby symbolicznego pożegnania tego trudnego czasu i przywołania wiosny, słońca i nowego życia.
Kukłę przedstawiano zazwyczaj jako kobietę w białej szacie, z chustką na głowie, czasem z koralami lub innymi ozdobami. Kobieca postać nie była przypadkowa – to odwrócenie obrazu „matki-ziemi”. Zamiast życiodajnej, płodnej bogini pojawia się zimna, martwa figura, którą trzeba usunąć, by cykl natury mógł ruszyć dalej. Taki sposób myślenia – personalizacja zjawisk przyrodniczych – był bardzo praktyczny: ułatwiał opowiadanie o zmianach pór roku i przekazywanie znaczenia obrzędu dzieciom.
W wielu wsiach Marzannę nazywano także „Śmiercichą”, „Śmiercią” lub „Morą”. Te nazwy pokazują, że nie chodziło wyłącznie o pogodę. W kukłę „wkładano” wyobrażenie chorób, nieszczęść, głodu, nieudanych plonów. Gdy na wiosnę spadała zachorowalność, a pola powoli się zazieleniały, mieszkańcy mieli wrażenie, że rytuał skutkuje – co tylko wzmacniało jego znaczenie.
Słowiańskie wyobrażenia o cyklu natury
Dla dawnych społeczności rolniczych kluczowa była obserwacja cyklu przyrodniczego: wiosna – lato – jesień – zima. Od tego, czy zboże wzejdzie, czy nie przyjdzie przymrozek, czy nie będzie długotrwałej suszy, zależało być albo nie być całej wsi. Stąd tak wiele obrzędów wiosennych na wsi, które miały „wspomóc” naturę: obchody pól, okadzanie zwierząt, święcenie pokarmów, ale też właśnie topienie lub palenie Marzanny.
Logika była prosta: jeśli zima „odchodzi” w spektakularny, publiczny sposób, to robi miejsce nowej porze roku. Symboliczny gest miał pokazać, po której stronie staje wspólnota – po stronie życia, światła, ciepła. Nie chodziło o wiarę w magię w sensie dosłownym, lecz o psychologiczny i społeczny mechanizm: wspólne działanie buduje poczucie sprawczości i daje nadzieję, że „teraz będzie lepiej”.
W obrzędach wiosennych pojawiała się też wyraźna granica: czas zimy to czas „postu” i ograniczeń, czas wiosny – to większa obfitość, radość, zabawy. Topienie Marzanny bywało momentem przejścia między jednym stanem a drugim, również w sensie obyczajowym: od surowszej atmosfery zimy do bardziej swobodnych wiosennych spotkań, targów, wesel.
Symboliczna rola Marzanny w dawnej społeczności
W wielu relacjach etnograficznych powtarza się motyw „zabierania” przez Marzannę wszystkiego, co złe. Dzieci i młodzież, niosąc kukłę przez wieś, wykrzykiwali przyśpiewki o wyganianiu chorób, biedy, głodu. Marzanna stawała się swoistym „nośnikiem” problemów: im więcej ich symbolicznie w nią wpisano, tym większa ulga po jej zniszczeniu.
Z dzisiejszej perspektywy można to czytać jak rodzaj zbiorowej terapii. Społeczność, która miała za sobą trudną zimę, mogła w kontrolowany, rytualny sposób wyrazić lęki i frustracje. Wrzucenie kukły do rzeki lub ognia nie zmieniało oczywiście pogody, ale porządkowało emocje. Dzieci uczyły się, że z trudnymi rzeczami można się żegnać, że jest moment zamknięcia starego i rozpoczęcia nowego etapu.
Co istotne, Marzanna nie była „czarownicą” w sensie późniejszych wyobrażeń. Nie chodziło o prześladowanie konkretnej grupy osób, tylko o uosobienie stanu świata. Dlatego w wielu wsiach, tuż po utopieniu lub spaleniu kukły, wprowadzano do wsi zielone gałęzie, „gaik” albo inne wiosenne symbole. Nawet jeśli forma była dość surowa (palenie, tonąca kukła), sens pozostawał pozytywny: dopuszczamy koniec, żeby mogło zacząć się nowe.
Wpływ chrześcijaństwa na zwyczaj topienia Marzanny
Chrześcijaństwo nie zlikwidowało od razu dawnych zwyczajów słowiańskich, raczej stopniowo je oswajało i włączało w nowy porządek. Topienie Marzanny zaczęto łączyć z określonymi dniami kalendarza liturgicznego, najczęściej z okresem Wielkiego Postu i z Niedzielą Palmową lub czwartą niedzielą Wielkiego Postu (biała, śródpoście).
W niektórych regionach księża zakazywali topienia lub palenia kukły, uznając to za pogański obrzęd. W innych – przymykali oko, jeśli tylko nie wiązało się to z przesadnym „pogaństwem” i nie zakłócało praktyk religijnych. Zdarzały się też bardziej świadome próby nadania zwyczajowi nowej, chrześcijańskiej interpretacji: podkreślano związek z oczyszczeniem, porzuceniem grzechu, przygotowaniem na święta wielkanocne.
Efektem tego zderzenia jest dzisiejszy kształt zwyczaju: ma on głównie wymiar obyczajowy i edukacyjny, a nie religijny. W szkołach i przedszkolach topienie Marzanny funkcjonuje jako „powitanie wiosny”, często bez jakiejkolwiek refleksji nad pierwotnym, sakralnym kontekstem. W praktyce daje to dużą swobodę w reinterpretacji, ale też ryzyko spłycenia sensu do jednorazowej zabawy przy rzece.
Tradycyjne topienie Marzanny – jak to wyglądało na wsi
Przebieg obrzędu w XIX–XX wieku
W XIX i na początku XX wieku topienie Marzanny na wsi miało dość powtarzalny schemat, choć w szczegółach różniło się regionalnie. Najpierw przygotowywano kukłę – zwykle dzień wcześniej lub rano. Zajmowały się tym przeważnie dziewczęta i młode kobiety, czasem z pomocą starszych gospodyni, które znały „od zawsze” właściwy kształt i ozdoby.
Następnie cała grupa – dzieci, młodzież, a nierzadko i dorośli – zbierała się na placu czy podwórzu, skąd wyruszano z kukłą w orszaku. Niesiono ją na kiju, przyczepioną do krzyżaka z patyków, często owiniętą płótnem i słomą. Pochód przechodził przez wieś, zatrzymywał się w charakterystycznych miejscach, by zaśpiewać przyśpiewki i „poskarżyć się” na długą zimę.
Kulminacją było dojście do rzeki, stawu lub innego zbiornika wodnego za wsią. Czasem najpierw kukłę podpalano, a dopiero potem rzucano do wody. Czasem po prostu ją wrzucano, obserwując, jak unosi się i powoli znika. Wszyscy wracali do wsi już bez Marzanny, za to z gaikami, zielonymi gałązkami lub innymi oznakami wiosny. Powrót miał zupełnie inny nastrój – zamiast skarg na zimę śpiewano radosne piosenki o wiośnie.
Różnice regionalne w Polsce
W zależności od regionu Polski topienie Marzanny przybierało różne formy. Na Śląsku częściej podkreślano element procesji i znane były rozbudowane przyśpiewki. W Małopolsce i na Podkarpaciu większą rolę miały zielone gaiki, niesione po obrzędzie do wsi. W Wielkopolsce oraz na Kujawach mocno zaznaczał się aspekt przejazdów wozami lub saniami (gdy był śnieg), co dodawało zwyczajowi formy „przeprowadzki zimy” za wieś.
Nie wszędzie Marzannę wrzucano do rzeki. W niektórych wsiach ją tylko „wywożono” lub „wyprowadzano” za granicę miejscowości, pozostawiając w polu, rowie, lesie. Gdzie indziej dominowało palenie – kukłę stawiano na stosie lub w ognisku. Rzeka, ogień, granica pól – to wszystko były dla wiejskiej wyobraźni miejsca przejścia, gdzie można coś zostawić „po tamtej stronie”.
Istniały też różnice w tym, kto dominował w obrzędzie. W jednych miejscowościach prym wiodły dziewczęta (co łączono z ich symboliczną rolą „nosicielek wiosny”), w innych – mieszane grupy dzieci i młodzieży. Zdarzało się, że dorośli traktowali obrzęd raczej jako rzecz „dziecięcą”, a same w sobie ważniejsze były inne wiosenne praktyki (np. obchody pól). Jednak nawet wtedy Marzanna pozostawała sensorycznie najbardziej wyrazistym elementem wiosennego cyklu.
Materiały używane do wykonania tradycyjnej kukły
Tradycyjna Marzanna powstawała z tego, co było pod ręką i co nie miało większej wartości użytkowej. Podstawą była słoma – odpady z gospodarstwa, których nie szkoda było spalić czy wrzucić do wody. Słomę związywano w pęki, formując tułów, ręce i głowę. Szkielet tworzyły gałęzie lub proste patyki ułożone w kształt krzyża lub litery T.
Ubiór przygotowywano z zużytego płótna, starych koszul, podartych zapasek. Biała płachta stawała się suknią, na którą czasem nakładano kolorowe dodatki. Do ozdoby wykorzystywano suszone kwiaty, wstążki, fragmenty koronek. Wszystko to były materiały naturalne, łatwo dostępne i pozbawione dzisiejszych problemów z plastikiem czy sztucznymi barwnikami. Jeśli używano barwionego płótna, barwniki były zazwyczaj naturalne lub bardzo proste.
Dzięki temu tradycyjne topienie kukły nie generowało odpadów w dzisiejszym sensie. Słoma, płótno czy drewniane patyki w wodzie czy w ogniu po prostu wracały do obiegu przyrodniczego. Nikt nie zastanawiał się nad „ekologicznością” obrzędu, bo materiały były z definicji ekologiczne – innej opcji praktycznie nie było.
Przykłady pieśni i przyśpiewek o Marzannie
Pieśni to klucz do zrozumienia nastroju tego zwyczaju. Często miały prostą, powtarzalną melodię, łatwą do zapamiętania dla dzieci. Przykładowe wersy, zanotowane przez etnografów, brzmiały na przykład:
„Marzanno, Marzanno, ty zimowa panno,
do rzeki cię niesiem, bo wiosnę tu niesiem.”
Albo w innej wersji:
„Wynoś się, zimo, z naszego dziedzińca,
bo przyjdzie tu wiosna, piękna dziewica.”
Funkcja tych tekstów była podwójna. Po pierwsze, opisywały wprost sens obrzędu – wygnanie zimy i wprowadzenie wiosny. Po drugie, integrowały grupę: wszyscy mogli śpiewać to samo, maszerując za kukłą. To budowało poczucie wspólnoty i nadawało cały obrzędowi rytm. Równie ważne były okrzyki, śmiech, improwizowane dopowiedzenia, które dopasowywano do lokalnych sytuacji („wynoś się, zimo, z naszej ulicy, bo dzieci marzną w rękawicach!” i podobne).
Rola społeczności w przebiegu obrzędu
Topienie Marzanny było wydarzeniem wspólnotowym. Nawet jeśli formalnie „robiły to dzieci”, dorośli przyglądali się, komentowali, bywało, że pomagali przenieść kukłę czy pilnowali bezpieczeństwa przy rzece. Często był to też moment, w którym mieszkańcy, zajęci zazwyczaj własnymi gospodarstwami, mieli okazję spotkać się i wspólnie się pośmiać.
Nie istniała profesjonalna „organizacja imprezy” w dzisiejszym sensie. Wszystko opierało się na zwyczaju: wiadomo było, kto szyje sukienkę, kto przynosi słomę, kto zna słowa pieśni. Rolę liderów pełniły osoby cieszące się autorytetem – starsze dziewczęta, gromadne, czasem nauczyciel w wiejskiej szkole, czasem organista czy sołtys. Taka spontaniczność miała swoje konsekwencje – mniej było formalnych reguł, więcej żywej tradycji.
Wspólnotowy charakter obrzędu miał jednak jeszcze jedno znaczenie: dzieci od najmłodszych lat wchodziły w lokalny system wartości i wyobrażeń. Bez wykładów, bez akademickiego języka uczyły się, że istnieje cykl przyrody, że są pewne powtarzalne rytuały i że bycie częścią wspólnoty wymaga udziału w takich wydarzeniach. Współczesne odtwarzanie zwyczaju w szkołach czy domach kultury w dużej mierze próbuje tę funkcję zachować, choć w zmienionych warunkach.
Symbolika krok po kroku – co oznacza każdy element obrzędu
Kukła Marzanny – wygląd i znaczenie detali
Każdy element tradycyjnej kukły coś znaczył. Słomiany, lekki korpus wskazywał na jej „nierealność” – to nie żywa osoba, ale symbol. Biała suknia przywodziła na myśl całuny, strój żałobny i śmierć. Z drugiej strony biel miała też znaczenie oczyszczenia, przejrzystości, początku. Ten pozorny paradoks – śmierć ubrana w czystość – dobrze oddaje przejściowy charakter całego obrzędu.
Czerwone akcenty – wstążki, korale, pas – wzmacniały jej „groźny” charakter. Czerwień bywała odczytywana jako kolor krwi, choroby, ale też żywiołowości. Zestawiona z bielą tworzyła figurę ambiwalentną: jednocześnie zagrażającą i potrzebną, bo to właśnie dzięki jej „śmierci” miało się odrodzić życie. Sznury, którymi obwiązywano kukłę, symbolicznie „wiązały” zimę, tak by nie mogła wrócić. Gdy zrywano te więzy, wrzucając Marzannę do wody lub w ogień, oznaczało to zerwanie z chorobami, głodem i martwotą pól.
Twórcy kukły chętnie akcentowali też jej „kobiece” cechy – szeroka spódnica, zarysowane piersi, chustka na głowie. To nie był przypadek. W kulturze ludowej kobiecość łączono zarówno z płodnością i rodzeniem (wiosna), jak i z siłami groźnymi, nieoswojonymi (zima, choroba, śmierć). Marzanna stała więc na granicy tych dwóch porządków. Jej strój mógł przypominać ubiór starszej, wiejskiej kobiety, co dodatkowo podkreślało „zużycie”, kres sił – coś, co musi odejść, aby zrobić miejsce młodszej, żywotnej wiośnie.
Na obliczu kukły rysowano proste oczy i usta – czasem groźne, czasem karykaturalne. Zdarzało się, że dzieci celowo wyolbrzymiały rysy, by „oswoić” lęk przed śmiercią, czyniąc ją trochę śmieszną, trochę straszną. W ten sposób obrzęd działał także psychologicznie: pozwalał przeżyć lęki i niepokoje w kontrolowanych warunkach zabawy. Marzanna była jednocześnie „niebezpieczną panią zimą” i zwykłą kukłą, którą można poderwać na kiju, przewrócić i utopić.
Jeśli dziś wybiera się materiały do wykonania kukły, można tę dawną symbolikę w prosty sposób odtworzyć: słomiany lub papierowy środek, przewaga bieli w stroju, wyraźne czerwone detale, sznury czy wstążki do „wiązania zimy”. Nawet w nowoczesnej, szkolnej wersji takie detale pomagają zrozumieć, że nie chodzi wyłącznie o widowisko nad rzeką, ale o domknięcie pewnego cyklu i świadome pożegnanie tego, co stare, by zrobić miejsce nowemu.
Współczesne spory o topienie Marzanny – między przywiązaniem do tradycji a troską o środowisko – są w gruncie rzeczy przedłużeniem tej dawnej opowieści o zmianie. Tak jak wiejskie społeczności musiały pogodzić lęk przed zimą z nadzieją na wiosnę, tak dzisiejsze szkoły, rodziny i lokalne instytucje próbują łączyć symboliczny rytuał z odpowiedzialnym myśleniem o rzekach, zwierzętach i odpadach. Od tego, jakie decyzje podejmujemy przy jednej kukle z patyków i słomy, zależy, czy następne pokolenia będą wciąż miały co świętować na początku wiosny.
Tradycja w zderzeniu z ekologią – gdzie tkwi problem
Od słomy do styropianu – jak zmieniły się materiały
Największa różnica między dawnym a współczesnym topieniem Marzanny dotyczy tworzywa. Wiejska kukła była niemal w całości biodegradowalna: słoma, drewno, płótno z włókien roślinnych. Współczesne Marzanny, wykonywane w szkołach czy domach kultury, często są „bogatsze”: styropianowa głowa, plastikowe oczy, folia aluminiowa na „biżuterię”, farby akrylowe, kleje montażowe, brokat z mikroplastiku.
Dla oka efekt bywa atrakcyjniejszy, ale dla rzeki czy lasu to kolejna porcja śmieci, którą trzeba gdzieś „upchnąć”. Jeśli taka kukła trafia do wody, jej elementy rozpadają się przez długie miesiące albo lata. Styropian kruszy się na drobne kawałki, które łatwo zjadają ptaki i ryby; kolorowe sznurki i tasiemki mogą oplatać się wokół ciał zwierząt. Z pozoru niewinny, raz w roku organizowany zwyczaj staje się małą, ale powtarzalną dawką zanieczyszczenia.
Rzeka jako „śmietnik rytualny”
W tradycyjnej wyobraźni rzeka była miejscem granicznym – „zabierała” zimę, choroby, pecha. Ten symboliczny przekaz łatwo dziś pomylić z przekonaniem, że rzeka „przyjmie wszystko”. Gdy kilkanaście czy kilkadziesiąt grup jednego dnia wrzuca do tej samej wody kukły z plastiku, farb olejnych i metalowych drutów, powstaje realny problem środowiskowy, nie tylko symboliczny.
W miejskich warunkach Marzanna zazwyczaj trafia do rzeki, która jest elementem większego systemu wodociągów i oczyszczalni. Część zanieczyszczeń rzeczywiście zostaje wychwycona, ale część omija filtry i przemieszcza się dalej. W mniejszych miejscowościach czy na wsiach kukły lądują czasem w rowach melioracyjnych, stawach, starorzeczach, gdzie nikt ich później nie sprząta. Po kilku latach takie „rytualne śmieci” tworzą jednolitą, trudną do porządkowania masę.
Ogień jako „łatwe rozwiązanie” i jego skutki
Drugim tradycyjnym żywiołem była oczywiście spalarnia zimy. Dawniej spalano słomę, trochę materiału i drewniane patyki. Dym, choć niezdrowy, nie niósł wielkiej dawki toksyn. Dziś, gdy kukły bywają pokryte farbami, lakierami, klejone taśmą pakową, a w środku mają folię czy piankę, ognisko staje się źródłem szkodliwych substancji – od drobnego pyłu po dioksyny. Tymczasem w wielu gminach bezrefleksyjnie powtarza się rytuał palenia, nie analizując składu tego, co trafia w płomienie.
W praktyce oznacza to, że organizator – dyrektor szkoły, dom kultury, sołtys – odpowiada nie tylko za „ładne widowisko”, ale też za emisję. Nawet jeśli przepisy nie są szczegółowo znane wszystkim, konsekwencje zdrowotne dotykają uczestników: dym wdychają głównie dzieci stojące najbliżej ogniska.
Emocje kontra odpowiedzialność
Współczesne dyskusje wokół Marzanny często rozbijają się o konflikt wartości. Z jednej strony stoi przywiązanie do rytuału, wspomnienia z dzieciństwa, potrzeba „prawdziwego” topienia, z pieśniami i wrzucaniem kukły do rzeki. Z drugiej – coraz silniejsza wrażliwość ekologiczna, której nie da się wyłączyć na jeden marcowy dzień.
Jeśli nauczycielka czy opiekun grupy proponuje, by kukłę tylko symbolicznie zanurzyć, a potem zabrać z powrotem i wyrzucić do kontenera, część rodziców czy dzieci może czuć niedosyt: „to już nie to samo”. Gdy natomiast obrzęd odbywa się „po staremu”, pojawia się sprzeciw osób zaangażowanych w ochronę przyrody. Źródłem napięcia nie jest sam zwyczaj, lecz brak wspólnego języka, którym dałoby się opisać: jak utrzymać sens rytuału, jednocześnie nie szkodząc środowisku.
Rytuał jako narzędzie edukacji ekologicznej
Marzanna może być nie tylko „problemem ekologicznym”, ale także świetnym pretekstem do rozmowy o tym, co dzieje się z rzeczami po wyrzuceniu. Jeśli dzieci same projektują kukłę, mają okazję zderzyć się z pytaniami: co się stanie z tym plastikiem w wodzie, czy styropian się rozłoży, jak działa spalanie? Takie konkretne przykłady są często bardziej przemawiające niż abstrakcyjne wykłady o „zanieczyszczeniach antropogenicznych”.
W wielu szkołach dobrym rozwiązaniem okazały się projekty, w których uczniowie porównują dwie kukły: jedną wykonaną z typowych „śmieciowych” ozdób, drugą w pełni biodegradowalną. Po omówieniu skutków wrzucenia każdej z nich do wody dzieci same dochodzą do wniosku, że coś trzeba zmienić – i to właśnie w nich rodzi się poczucie sprawczości. Tradycja nie zostaje zanegowana, tylko zyskuje nową, świadomą warstwę znaczeń.
Co mówi prawo? Topienie Marzanny a przepisy i odpowiedzialność
Wrzucanie kukły do wody a ochrona środowiska
Polskie prawo nie ma osobnego paragrafu o Marzannie, ale szereg przepisów dotyczy tego, co de facto dzieje się przy tradycyjnym obrzędzie. Wrzucenie do rzeki lub jeziora przedmiotu wykonanego z materiałów innych niż naturalne może być traktowane jak zaśmiecanie wód powierzchniowych. Podstawa prawna zwykle wynika z ustaw o ochronie środowiska, o odpadach oraz z przepisów dotyczących gospodarowania wodami.
W praktyce ocena zależy od skali i składu kukły. Jedna niewielka, w pełni biodegradowalna Marzanna ze słomy i niebarwionego płótna będzie miała inny ciężar niż ciężka, półtorametrowa konstrukcja ze styropianu, plastiku i folii. Dla służb kontrolnych – straży miejskiej, policji, straży wodnej – kluczowy jest skutek: pojawienie się odpadów w wodzie lub nadbrzeżnej roślinności.
Zaśmiecanie przestrzeni publicznej
Jeśli obrzęd odbywa się w miejscu publicznym – nad rzeką, na miejskiej plaży, w parku – wchodzi w grę także kwestia utrzymania porządku. Porzucenie kukły w krzakach, zostawienie resztek po ognisku, rzucanie fragmentami stroju Marzanny „dla zabawy” może zostać zakwalifikowane jako zaśmiecanie terenu publicznego. Mandaty nakładane w takich sytuacjach bywają dotkliwe, a odpowiedzialność spada na organizatora, nawet jeśli to konkretne dziecko wrzuciło coś do wody.
W odniesieniu do szkół i przedszkoli organizujących topienie, odpowiedzialność najczęściej ponosi dyrektor lub wyznaczony opiekun wycieczki. Obejmuje ona zarówno przestrzeganie przepisów środowiskowych, jak i zapewnienie bezpieczeństwa uczniom. Brak nadzoru przy stromym brzegu czy śliskim pomoście może skutkować wypadkiem, a wtedy obok dyskusji o tradycji i ekologii pojawia się jeszcze kwestia roszczeń cywilnych.
Ognisko a przepisy przeciwpożarowe i antysmogowe
Jeśli obrzęd obejmuje palenie Marzanny, trzeba brać pod uwagę przepisy przeciwpożarowe i lokalne uchwały antysmogowe. Wiele gmin ogranicza rozpalanie ognisk w pobliżu zabudowań czy lasów, a w miastach bywa to wprost zakazane poza wyznaczonymi miejscami. W niektórych regionach obowiązują także zakazy spalania określonych materiałów na otwartej przestrzeni – co w praktyce obejmuje większość sztucznych tworzyw często używanych w kukłach.
Jeśli organizator zdecyduje się na ognisko, musi zadbać o zgodę właściciela terenu (np. gminy), dostęp do wody lub innego środka gaśniczego oraz wyznaczenie strefy bezpiecznej od budynków, drzew i uczestników. W razie interwencji straży pożarnej brak tych zabezpieczeń może zostać uznany za rażące zaniedbanie, nawet jeśli ogień został już wygaszony.
Odpowiedzialność organizatorów i opiekunów
W przypadku zorganizowanych grup – klas szkolnych, grup przedszkolnych, wycieczek z domów kultury – kluczowa jest wcześniejsza analiza ryzyka i uzgodnienie formy obrzędu. Jeśli organizator z góry zakłada wrzucanie kukły do rzeki, w której obowiązuje zakaz kąpieli czy korzystania z pomostu, bierze na siebie także odpowiedzialność za ewentualne złamanie regulaminu obiektu wodnego.
Bezpieczniej jest przyjąć zasadę, że dzieci nie podchodzą bezpośrednio do wody, a Marzannę przenosi, a następnie wyławia wyznaczona dorosła osoba, mająca odpowiednie zabezpieczenie (np. kamizelkę asekuracyjną i długi bosak). Część szkół całkowicie rezygnuje z wody otwartej, przenosząc symboliczne „pożegnanie zimy” na teren własnego boiska czy skwerku, gdzie możliwe jest np. krótkie rozebranie kukły i wyrzucenie poszczególnych części do odpowiednich pojemników na odpady.
Tradycja w instytucjach publicznych – dodatkowe ograniczenia
Jeśli obrzęd organizuje instytucja publiczna – szkoła, przedszkole, dom kultury, biblioteka – wchodzi jeszcze jeden poziom regulacji: wewnętrzne procedury i wytyczne organu prowadzącego (gminy, miasta). Część samorządów wprowadziła już ogólne wytyczne, aby w trakcie topienia Marzanny nie wrzucać do wody żadnych przedmiotów, a palenie ograniczyć do miejsc wyznaczonych lub całkowicie z niego zrezygnować.
Praktycznym rozwiązaniem jest stworzenie krótkiego regulaminu obrzędu, który zawiera: opis bezpiecznego przebiegu, wskazanie dozwolonych materiałów do wykonania kukły, zasady korzystania z rzeki lub innego zbiornika wodnego, sposób sprzątania po wydarzeniu. Taki dokument porządkuje odpowiedzialność i ułatwia rozmowę z rodzicami, służbami porządkowymi czy przedstawicielami władz lokalnych.