Polskie rolnictwo w liczbach – skąd biorą się nasze nawyki żywieniowe
Polskie rolnictwo jest bezpośrednio powiązane z tym, co codziennie ląduje na talerzu: mięso, pieczywo, warzywa, owoce i produkty przetworzone. Zmiany w konsumpcji działają jak sygnał dla rolników, zakładów przetwórczych, piekarni i całego łańcucha dostaw. Jeżeli Polacy zjadali kiedyś zdecydowanie więcej chleba, a dziś wybierają warzywa, drób i produkty wygodne, to musi to znaleźć odzwierciedlenie w strukturze zasiewów, pogłowiu zwierząt i kierunku rozwoju gospodarstw.
Od kilkunastu lat obserwowany jest jednoczesny spadek spożycia tradycyjnych produktów zbożowych i czerwonego mięsa oraz wzrost zainteresowania drobiem, warzywami świeżymi, przetworami roślinnymi, a także żywnością wygodną (gotowe dania, mrożonki, sałatki pakowane). Rolnictwo dostosowuje się do tych trendów z pewnym opóźnieniem, ale dane statystyczne jasno pokazują, w którą stronę zmierza polski stół.
Zmian nie da się dobrze zrozumieć bez spojrzenia na liczby: ile realnie zjadamy mięsa, ile pieczywa, a ile warzyw i jak to wygląda na tle poprzednich dekad. Tylko wtedy widać, dlaczego w wielu wsiach kurczą się stada bydła, rośnie produkcja brojlerów, a plantacje warzyw są coraz bardziej wyspecjalizowane i nastawione na przetwórstwo.
Ile mięsa jedzą Polacy – mięso w polskiej diecie w liczbach
Średnie roczne spożycie mięsa – skala i struktura
Oficjalne statystyki (GUS, analizy instytutów rolniczych, raporty branżowe) pokazują, że roczne spożycie mięsa w Polsce utrzymuje się od lat na wysokim poziomie. W przeliczeniu na jednego mieszkańca jest to kilkadziesiąt kilogramów mięsa rocznie, przy czym wlicza się tu mięso w formie świeżej, przetworzonej i zawartej w daniach gotowych.
Strukturę spożycia mięsa w Polsce można ująć w trzech głównych grupach:
- drób – od kilku lat zdecydowanie dominuje, zarówno w handlu detalicznym, jak i w gastronomii,
- wieprzowina – wciąż bardzo ważna w tradycyjnej kuchni, choć jej udział spada,
- wołowina i inne gatunki – udział stosunkowo niewielki, ale z rosnącym segmentem wysokiej jakości i produktów premium.
Zmienia się nie tylko ilość, ale także forma: mniej surowego mięsa kupowanego w dużych kawałkach, więcej wędlin, burgerów, mięsa marynowanego, stripsów, nuggetsów czy dań gotowych. To przekłada się na zapotrzebowanie na surowiec określonej jakości, określonej kalibrowości elementów i powtarzalności dostaw – co z kolei wymusza na rolnikach standaryzację produkcji.
Drób jako lider – dlaczego Polacy wybierają kurczaka i indyka
Polska jest jednym z liderów produkcji drobiu w Unii Europejskiej, a wysoki poziom konsumpcji drobiu w kraju napędza ten sektor równie mocno, jak eksport. Drób stał się dla przeciętnego konsumenta czymś w rodzaju „mięsnego standardu” – jest stosunkowo tani, łatwy w obróbce, akceptowany w różnych dietach i kojarzony jako mięso „lżejsze” od wieprzowiny.
Najczęściej kupowane są:
- piersi z kurczaka (świeże, pakowane próżniowo lub MAP),
- skrzydełka i uda (szczególnie w sezonie grillowym),
- mięso mielone drobiowe – do kotletów, burgerów, pulpetów,
- wędliny drobiowe (szynki, filety, parówki z drobiu).
Trend rosnącej konsumpcji drobiu wynika z kilku zjawisk: większej obecności siłowni i klubów fitness (mięso drobiowe jest elementem diet „na masę” i „na redukcję”), presji cenowej na gospodarstwa domowe (drobiowe jest zazwyczaj tańsze od wołowiny i częściowo od wieprzowiny) oraz upowszechnienia szybkich dań z kurczaka (kuchnia azjatycka, fast food, kuchnia studencka).
Po stronie rolnictwa oznacza to ogromny rozwój wyspecjalizowanych ferm brojlerów i indyków, inwestycje w nowoczesne kurniki, automatyzację żywienia oraz koncentrację produkcji u mniejszej liczby, większych producentów. Mniejsze, tradycyjne gospodarstwa z kurami „podwórkowymi” coraz częściej zarabiają nie na mięsie, ale na jajach sprzedawanych bezpośrednio lub w krótkich łańcuchach dostaw.
Wieprzowina i wołowina – jak zmienia się rola czerwonego mięsa
Wieprzowina przez dziesięciolecia była absolutnym numerem jeden na polskim stole. Kiełbasa, schabowe, karkówka, boczek i smalec to klasyka polskiej kuchni. Jednak w ostatnich latach spożycie mięsa wieprzowego zmniejsza się, a co ważniejsze, zmienia się też jego struktura. Mniej jest tłustych elementów i wyrobów, więcej chudszego mięsa i produktów postrzeganych jako „lżejsze”.
Wpływ na to mają:
- rekomendacje żywieniowe ograniczające czerwone mięso,
- większa świadomość zdrowotna (cholesterol, ryzyko chorób sercowo-naczyniowych),
- zastępowanie części potraw mięsnych warzywnymi i drobiowymi,
- wzrost cen wysokiej jakości wieprzowiny związany z kosztami produkcji i bioasekuracją.
Wołowina to osobna historia. Jej udział w polskiej diecie jest wciąż mniejszy niż wieprzowiny i drobiu, ale rośnie segment premium: steki, burgery z wysokiej jakości mięsa, sezonowanie na sucho. Rośnie też znaczenie wołowiny w gastronomii miejskiej. Dla rolników oznacza to, że opłacalne staje się utrzymywanie mniejszych, ale dobrze zarządzanych stad bydła mięsnego, często w systemach ekologicznych lub z wyraźnym oznaczeniem pochodzenia.
Tradycyjny udział wołowiny w diecie wiejskiej (rosół z wołowiną, gulasze) wyraźnie spada. Wzrost jest skoncentrowany w dużych miastach, gdzie konsumenci są gotowi zapłacić więcej za dobry stek czy burgera. Liczby pokazują więc nie tyle „boom na wołowinę” w całej populacji, ile polaryzację: część społeczeństwa praktycznie jej nie je, a inna część eksperymentuje z różnymi jej formami.
Mięso przetworzone i gotowe dania – gdzie znikają kilogramy surowca
W statystykach spożycia mięsa często ginie fakt, że duża część surowca nie trafia na talerz w formie klasycznego kotleta czy pieczeni. Coraz więcej konsumenci zjadają w postaci:
- wędlin pakowanych w plastry,
- parówek i kabanosów,
- mięsa w produktach convenience – pierogi z mięsem, gołąbki, pulpety, lasagne, pizze, wrapy,
- dań fast food – kebaby, burgery, kurczak panierowany.
Dla rolnictwa i przetwórstwa istotne jest, że produkcja tego typu asortymentu wymaga surowca o konkretnych parametrach (zawartość tłuszczu, tekstura, powtarzalność). Hodowca sprzedaje więc nie „świnię” czy „kurczaka z podwórka”, ale standaryzowany towar w określonej klasie jakości, dostosowany do oczekiwań dużych zakładów i sieci handlowych.
Takie przesunięcie zwiększa siłę przetwórców i sieci detalicznych, a zmniejsza wpływ pojedynczych, małych gospodarstw na kształt rynku. W praktyce rolnik, który nie chce lub nie może wejść w łańcuch dużych dostaw, musi szukać nisz: sprzedaży bezpośredniej, mięsa ekologicznego, produktów regionalnych, lokalnych masarni i sklepów specjalistycznych.
Pieczywo na polskim stole – od chleba codziennego do pieczywa „od święta”
Spadek spożycia chleba – co mówią dane
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu chleb był podstawą polskiej diety. W wielu domach pojawiał się na stole trzy razy dziennie, a kromka z masłem była „bazą” każdego posiłku. Statystyki pokazują jednak wyraźny, wieloletni spadek spożycia pieczywa. Przeciętny Polak zjada obecnie zdecydowanie mniej chleba niż w latach 80. i 90. XX wieku.
Spadek dotyczy przede wszystkim:
- chleba pszenno-żytniego i żytniego kupowanego bochenkami,
- bułek pszennych jedzonych codziennie na śniadanie i kolację,
- pieczywa o długim terminie przydatności, przechowywanego „na zapas”.
Zmienia się także sposób kupowania: zamiast jednego dużego bochenka na kilka dni, konsument sięga po mniejsze ilości, świeże pieczywo „na dziś lub jutro”, a w razie potrzeby mrozi nadwyżki. Dla piekarni oznacza to trudniejsze planowanie produkcji, większą liczbę wypieków w ciągu dnia, ale też konieczność różnicowania asortymentu.
Jakie pieczywo wybierają dziś Polacy
Spadek ogólnego spożycia chleba nie oznacza, że Polacy przestali lubić pieczywo. Zmieniła się struktura popytu. Coraz większą rolę odgrywa pieczywo:
- pełnoziarniste – z mąki z pełnego przemiału, z dodatkiem otrębów,
- żytnie na zakwasie – postrzegane jako „zdrowsze” dla jelit,
- z ziarnami – słonecznik, dynia, siemię lniane, sezam,
- specjalistyczne – bezglutenowe, niskowęglowodanowe, białkowe.
Równolegle rozwinął się segment pieczywa „premium”: chleby rzemieślnicze, długo fermentowane, wypiekane na zakwasie, często z lokalnej mąki. Taki chleb jest droższy, ale konsumenci gotowi są zapłacić więcej za smak i proste składy, bez zbędnych dodatków poprawiających trwałość czy strukturę.
Na drugim biegunie utrzymuje się masowe, tanie pieczywo wypiekane z mrożonego ciasta, często w sklepach wielkopowierzchniowych. Tu przewagą jest niska cena i wygoda zakupu. Statystyki spożycia pieczywa agregują oba segmenty, ale w praktyce rośnie rozwarstwienie: część populacji wybiera lepsze, ale rzadsze i droższe pieczywo, inna część – tanie, codzienne bułki.
Konsekwencje dla rolnictwa – mniej pszenicy konsumpcyjnej, większe wymagania jakościowe
Zmniejszające się spożycie chleba wpływa na popyt na zboża konsumpcyjne, głównie pszenicę i żyto. W ujęciu ilościowym produkcja zboża w Polsce nadal jest bardzo wysoka, ale coraz większa część idzie na pasze dla zwierząt oraz na eksport, a mniejsza – bezpośrednio do młynów i piekarni.
Jednocześnie rosną wymagania jakościowe dla pszenicy przeznaczonej na mąki do pieczywa „premium”. Młyny i piekarnie oczekują surowca o:
- odpowiedniej zawartości białka,
- stabilnych parametrach glutenu,
- kontrolowanej zawartości mykotoksyn i pozostałości środków ochrony roślin.
W efekcie część rolników specjalizuje się w uprawie pszenicy wysokiej jakości konsumpcyjnej, negocjując lepsze ceny z młynami, a część koncentruje się na zbożu paszowym, gdzie główną rolę odgrywa plon i koszt produkcji, a nie specyficzne parametry wypiekowe.
Do tego dochodzi rosnące znaczenie innych zbóż w diecie: owsa, orkiszu, pszenżyta. Niewielką, ale rosnącą niszą jest również uprawa zbóż bezglutenowych, takich jak proso czy gryka (formalnie pseudozboże, ale w praktyce traktowane podobnie), które trafiają do segmentu zdrowej żywności i produktów specjalistycznych.
Nowe formy zbożowych produktów – nie tylko chleb
Spadek klasycznego spożycia chleba częściowo kompensuje wzrost konsumpcji innych produktów zbożowych. W domach i gastronomii coraz częściej pojawiają się:
- płatki śniadaniowe (od klasycznego musli, po gotowe mixy zbożowe),
- produkty instant na bazie kasz i makaronów,
- tortille, pity, wrapy jako alternatywa dla kanapek,
- ciasta, drożdżówki, pieczywo cukiernicze.
Dla rolnictwa oznacza to większe zróżnicowanie zapotrzebowania na gatunki zbóż i odmiany przystosowane do konkretnych zastosowań. Rozsądne gospodarstwo zbożowe zaczyna myśleć nie tylko w kategoriach „pszenica czy kukurydza”, ale: pszenica konsumpcyjna na pieczywo, pszenica paszowa, jęczmień browarny, kukurydza silosowa czy ziarno do przetwórstwa spożywczego.
Warzywa w polskiej diecie – wzrost znaczenia roślin
Średnie spożycie warzyw i jego dynamika
Jak Polacy jedzą warzywa – świeże, przetworzone, „ukryte” w daniach
Średnie statystyki spożycia warzyw pokazują w ostatnich latach lekki wzrost, ale wciąż jesteśmy poniżej poziomów rekomendowanych przez dietetyków. Co ważne, w danych GUS i bilansach żywności kryją się bardzo różne formy konsumpcji. Do „warzyw” doliczane są:
- pomidor i ogórek do kanapki,
- marchewka w zupie lub gotowana jako dodatek,
- warzywa mrożone w mieszankach obiadowych,
- konserwy (groszek, kukurydza, fasolka),
- przetwory pomidorowe – koncentrat, przecier, sosy.
W ostatniej dekadzie zwiększyła się sprzedaż warzyw mrożonych i gotowych mieszanek do zup czy na patelnię. Dla plantatorów oznacza to nieco inną strukturę popytu: rośnie zapotrzebowanie na surowiec o określonym kalibrze, jednolity kolor i kształt (np. kalafior na różyczki, marchew na kostkę), mniej liczy się „wielki korzeń do rosołu”.
Równocześnie część konsumentów przesuwa się w stronę świeżych, sezonowych warzyw kupowanych na targach, bazarach i w systemach bezpośredniej sprzedaży (koszyki od rolnika, RWS). To segment mniejszy ilościowo, ale dynamiczny pod względem marży i wymagań jakościowych.
Sezonowość i import – skąd się biorą nasze pomidory i papryka
Polski klimat sprawia, że warzywa gruntowe (marchew, pietruszka, burak, kapusta) tradycyjnie dominowały w diecie jesienią i zimą. Obecnie półki sklepowe są pełne świeżych warzyw przez cały rok. Za tą wygodą stoją:
- produkcja szklarniowa i tunelowa w Polsce – głównie pomidor, ogórek, sałata, papryka,
- import z południa Europy (Hiszpania, Włochy, Grecja) w okresie jesienno-zimowym,
- dostawy z krajów bałkańskich i z Holandii (pomidory, papryka, ogórki, sałaty).
Polskie gospodarstwa warzywnicze, które poszły w kierunku szklarni wysokotowarowych, konkurują dziś nie tylko między sobą, ale z ogromnymi kompleksami z Hiszpanii czy Maroka. Różnice w kosztach pracy, energii i nawozów przekładają się na silną presję cenową. Bez nowoczesnego sterowania klimatem, recyrkulacji wody i precyzyjnego nawożenia trudno utrzymać opłacalność.
Z drugiej strony część producentów wykorzystuje sezonowość i lokalność jako atut. Marchew, burak czy kapusta „z pola za miedzą” sprzedawane bezpośrednio w gospodarstwie lub na lokalnym targu mogą osiągać ceny wyższe niż w sieci handlowej, zwłaszcza przy niewielkiej skali i krótkim łańcuchu dostaw.
Tradycyjne „warzywa korzeniowe” a nowe mody kulinarne
W strukturze spożycia warzyw nadal ważną rolę odgrywają klasyczne gatunki: ziemniaki, marchew, buraki, kapusta. Jednak rozkład między nimi zmienia się. Ziemniaki – kiedyś podstawa niemal każdego obiadu – powoli ustępują miejsca:
- ryżowi i makaronowi,
- kaszom (jaglana, bulgur, kuskus, gryczana),
- gotowym daniom z dodatkiem warzyw skrobiowych (frytki, talarki, pure z proszku).
Wzrost zainteresowania kuchnią wegetariańską i wegańską podniósł rangę warzyw, ale często nie tych najbardziej „polskich”. W przepisach internetowych królują cukinia, bakłażan, jarmuż, batat, cieciorka, soczewica. Gospodarstwa, które odważnie wchodzą w uprawę mniej typowych gatunków, mogą liczyć na wyższe ceny, choć ponoszą też większe ryzyko rynkowe i agrotechniczne.
Przykładowo, rolnik z centralnej Polski zamiast powiększać areał marchwi, przeznacza część pola na jarmuż, dynię hokkaido i buraka liściowego. Sprzedaje je bezpośrednio do restauracji i sklepów specjalistycznych w dużym mieście, gdzie popyt na „modne” warzywa jest stabilny przez większą część roku.
Warzywa przetworzone – kiszonki, soki, konserwy
W polskiej kulturze żywieniowej ważne miejsce zajmują warzywa przetworzone. Obok klasycznych ogórków i kapusty kiszonej coraz częściej pojawiają się:
- mieszanki kiszone (kapusta z marchewką, kimchi-inspirowane kompozycje),
- soki warzywne i warzywno-owocowe,
- pasty i smarowidła (hummus z burakiem, pasty z pieczonej papryki),
- przetwory w słoikach – leczo, ratatouille, sałatki obiadowe.
Segment przetworów jest mniej wrażliwy na sezonowe wahania podaży surowca – przetwórnie mogą kontraktować większe ilości warzyw w szczycie sezonu, stabilizując sytuację plantatorów. Jednocześnie rośnie znaczenie małych, rzemieślniczych przetwórców, którzy kupują ograniczone, ale powtarzalne partie surowca o wysokiej jakości (np. ekologiczna kapusta na kiszonki, burak na zakwas).
Znaczenie warzyw strączkowych – białko roślinne zamiast mięsa
Rosnąca popularność diet roślinnych i elastycznych (flexitarianizm) przekłada się na popyt na rośliny strączkowe. Na talerzach częściej niż kiedyś lądują:
- fasola różnego typu (w tym fasola „jaś”),
- groch żółty i zielony,
- soja spożywcza,
- bób, soczewica, ciecierzyca.
W statystykach rolniczych część z tych roślin figuruje głównie jako komponent pasz, ale coraz większa część plonu trafia do przetwórstwa spożywczego. Powstają kotlety, pasty, granulaty i napoje roślinne. Z punktu widzenia gospodarstwa to szansa na dywersyfikację i poprawę struktury płodozmianu (rośliny motylkowe wiążą azot w glebie), ale też konieczność dostosowania technologii zbioru, przechowywania i czyszczenia nasion do wymagań przemysłu spożywczego.
Zmiana nawyków żywieniowych – co to znaczy dla polskiego rolnika
Od „ilości” do „jakości” – rosnące oczekiwania konsumentów
Na poziomie deklaracji coraz więcej osób mówi, że woli „mniej, ale lepiej”. W praktyce objawia się to rosnącym popytem na produkty:
- o krótkim składzie (bez zbędnych dodatków),
- z wyraźnie oznaczonym pochodzeniem (region, gospodarstwo, system produkcji),
- z certyfikatami jakości (ekologiczne, integrowana produkcja, QMP, PQS itp.).
Taki trend wprost premiuje gospodarstwa, które są gotowe inwestować w jakość i dokumentowanie procesów. Wymaga też lepszej komunikacji: etykiety, media społecznościowe, obecność na targach i jarmarkach. Rolnik przestaje być tylko producentem surowca – staje się również twarzą marki i dostawcą historii, którą klient chce usłyszeć razem z produktem.
Rozwarstwienie konsumpcji – dwie Polski na jednym rynku
W danych o spożyciu na osobę widać uśredniony obraz. W praktyce rynek żywności w Polsce coraz silniej się polaryzuje. Jedna grupa konsumentów:
- kupuje żywność głównie w dyskontach,
- kieruje się niską ceną i promocjami,
- częściej sięga po produkty wysoko przetworzone i gotowe dania.
Druga grupa:
- szuka produktów lokalnych, ekologicznych, „od rolnika”,
- czyta etykiety, zwraca uwagę na dobrostan zwierząt i ślad węglowy,
- gotowa jest płacić wyższą cenę za jakość i zaufanie.
Dla rolnictwa oznacza to konieczność podejmowania strategicznych decyzji. Gospodarstwo może wybrać model wolumenu (współpraca z dużym przetwórstwem, nastawienie na wydajność i koszty) albo model wartości dodanej (krótkie łańcuchy, przetwórstwo na miejscu, nisze jakościowe). Łączenie tych dwóch skrajnych podejść w jednym gospodarstwie jest możliwe, ale trudne organizacyjnie.
Bezpośrednia sprzedaż i krótkie łańcuchy dostaw
Wraz ze wzrostem zainteresowania lokalną żywnością odżywają formy sprzedaży, które jeszcze niedawno były niszą. Obok tradycyjnych targowisk funkcjonują:
- internetowe kooperatywy spożywcze,
- systemy RWS (rolnictwo wspierane przez społeczność),
- skrzynki warzywne dostarczane do domu,
- automaty z jajami, mlekiem czy przetworami przy gospodarstwie.
Tego typu kanały zbytu wymagają od rolnika nie tylko produkcji, ale też umiejętności logistycznych, marketingowych i kontaktu z klientem. W zamian oferują wyższą marżę, większą niezależność od cen skupu i możliwość szybkiej reakcji na zmiany preferencji konsumenckich.
Cyfryzacja żywności – aplikacje, platformy, śledzenie pochodzenia
Coraz częściej droga produktu „od pola do stołu” jest śledzona cyfrowo. W praktyce oznacza to:
- platformy łączące rolników bezpośrednio z restauracjami i sklepami,
- aplikacje do zamawiania koszyków żywności prosto z gospodarstw,
- kody QR na opakowaniach, prowadzące do informacji o farmie, rasie, odmianie, metodach uprawy.
Gospodarstwo, które prowadzi rzetelną ewidencję zabiegów polowych, pasz, dobrostanu i potrafi te dane przekuć w przewagę komunikacyjną, jest atrakcyjniejsze dla świadomych odbiorców. Z drugiej strony cyfryzacja zwiększa przejrzystość rynku i utrudnia ukrywanie nieuczciwych praktyk.
Zmiana struktury posiłków – więcej „przekąsek”, mniej klasycznych obiadów
Jedzenie trzy razy dziennie przy wspólnym stole ustępuje miejsca „jedzeniu w biegu”. Wzrasta liczba przekąsek, małych posiłków, dań zamawianych na wynos. Dla rolnictwa ten trend jest pozornie odległy, ale w rzeczywistości mocno wpływa na to, jakie produkty są zamawiane przez przetwórnie i gastronomię. Rośnie znaczenie surowców, z których można szybko przygotować:
- wrapy, burgery, kanapki premium,
- bowle z kaszami i warzywami,
- małe porcje mięsa i serów jako dodatki, nie główna część dania.
Zamiast dużego schabu na niedzielny obiad restauracja zamawia więc stały strumień polędwiczek, gotowych porcji drobiu, miksów sałat i „baby” warzyw (małe marchewki, buraczki, ziemniaki). Plantatorzy i hodowcy, którzy dostosują rozmiar, kaliber i pakowanie towaru do takich wymogów, są atrakcyjniejszymi dostawcami.
Między tradycją a zmianą – scenariusze dla polskiego rolnictwa
Specjalizacja vs. dywersyfikacja na poziomie gospodarstwa
Zmiany w konsumpcji mięsa, pieczywa i warzyw powodują, że klasyczne, jednokierunkowe modele gospodarstw są coraz bardziej ryzykowne. Gospodarstwo silnie wyspecjalizowane w jednym kierunku (np. tuczu świń czy produkcji pszenicy konsumpcyjnej) musi liczyć się z dużą zmiennością cen i wymagań. Z kolei zbyt szeroka dywersyfikacja bez odpowiedniego zarządzania grozi rozproszeniem zasobów.
Coraz częściej spotyka się układ pośredni: jedno lub dwa główne źródła przychodu (np. drób rzeźny + zboża paszowe) i mniejsza, ale rosnąca gałąź powiązana z rynkiem lokalnym (warzywa świeże, tłoczenie oleju, sery, mięso z własnej rozbiórki). Taka struktura pozwala „łapać” trendy konsumenckie, nie rezygnując z podstawowej, stabilniejszej produkcji.
Rola współpracy – grupy producentów i krótkie łańcuchy zbytu
Pojedyncze gospodarstwo ma ograniczoną siłę przetargową wobec dużych sieci czy przetwórni. Wzrost znaczenia jakości, powtarzalności i ciągłości dostaw sprzyja jednak tworzeniu:
- grup producentów rolnych,
- spółdzielni przetwórczych,
- klastrów lokalnych (rolnik – przetwórca – gastronomia – sklep specjalistyczny).
Takie porozumienia pozwalają łączyć większe partie towaru, inwestować wspólnie w magazyny, chłodnie, pakowalnie, a nawet niewielkie zakłady przetwórcze. Dzięki temu można odpowiadać na zapytania sieci handlowych czy firm cateringowych, które oczekują stabilnych dostaw warzyw czy mięsa w jednolitym standardzie.