Sprzedaż udziałów lub akcji może oznaczać zakończenie współpracy, pozyskanie inwestora albo zmianę kontroli nad spółką. Jej skutki dotyczą zarówno sprzedającego, jak i osób, które pozostają w przedsiębiorstwie. Ochrona interesów wspólników obejmuje więc więcej niż ustalenie ceny — znaczenie mają również warunki zapłaty, odpowiedzialność stron oraz zasady dalszego funkcjonowania spółki.
Zakres zabezpieczeń zależy między innymi od rodzaju spółki, wielkości sprzedawanego pakietu i treści dotychczasowych porozumień. Inne potrzeby może mieć wspólnik większościowy, a inne osoba, która posiada niewielki udział i ograniczony wpływ na decyzje.
Znaczenie umowy spółki i wcześniejszych porozumień
Punktem wyjścia jest ustalenie, czy sprzedaż podlega ograniczeniom. Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może uzależniać zbycie udziałów od zgody spółki. W spółce akcyjnej znaczenie mogą mieć ograniczenia statutowe dotyczące akcji imiennych oraz odrębne porozumienia akcjonariuszy. Nie zawsze można zatem swobodnie wybrać nabywcę i termin transakcji.
Osobną rolę odgrywa umowa wspólników. Może regulować sposób informowania o planowanej sprzedaży, zasady negocjowania z inwestorem oraz uprawnienia pozostałych osób. Porozumienie wspólników nie jest jednak tym samym co umowa spółki lub statut. Co do zasady wiąże jego strony, a nowy nabywca nie staje się automatycznie stroną wszystkich wcześniejszych ustaleń. Znaczenie może mieć więc jego przystąpienie do porozumienia.
Pierwokup i pierwszeństwo nabycia
Wśród mechanizmów pozwalających wpływać na skład właścicielski występują prawo pierwokupu oraz prawo pierwszeństwa nabycia. Choć ich cel bywa podobny, nie należy traktować tych pojęć zamiennie.
Prawo pierwokupu co do zasady pozwala uprawnionemu nabyć przedmiot sprzedaży na warunkach uzgodnionych z osobą trzecią, po zawarciu z nią umowy warunkowej. Prawo pierwszeństwa może natomiast przewidywać obowiązek zaoferowania udziałów lub akcji określonym osobom przed sprzedażą zewnętrznemu inwestorowi. Jego działanie zależy od przyjętych postanowień.
Przy takich rozwiązaniach istotne są terminy, zakres przekazywanych informacji i sposób ustalenia ceny. Samo użycie nazwy danego uprawnienia może nie wystarczyć do jednoznacznego określenia jego działania.
Wspólna sprzedaż i ochrona mniejszości
Zmiana wspólnika większościowego może istotnie wpłynąć na sytuację pozostałych osób. Jednym z mechanizmów ochronnych jest prawo przyłączenia się do sprzedaży, określane jako tag along. Zgodnie z uzgodnionymi warunkami pozwala ono wspólnikowi mniejszościowemu uczestniczyć w transakcji prowadzonej przez innego wspólnika. Może ograniczać ryzyko pozostania w spółce z nowym właścicielem kontrolującym jej działalność.
Inną funkcję pełni drag along, czyli prawo żądania przyłączenia się do sprzedaży. Może zobowiązywać pozostałych wspólników do sprzedaży ich pakietów po spełnieniu określonych warunków. Ułatwia to transakcję obejmującą całość spółki, ale wymaga uwzględnienia interesów osób zobowiązanych do wyjścia. Znaczenie mają między innymi próg uruchamiający mechanizm, zasady ustalania ceny i zakres odpowiedzialności poszczególnych sprzedających.
Cena i bezpieczeństwo rozliczeń
Wysoka cena wskazana w umowie nie przesądza jeszcze o ekonomicznym wyniku transakcji. Istotne jest również to, kiedy i pod jakimi warunkami sprzedający otrzyma pieniądze. Szczególne znaczenie ma to przy płatności w ratach lub uzależnieniu części wynagrodzenia od przyszłych wyników spółki.
Ustalenia dotyczące rozliczeń mogą obejmować:
- cenę lub jednoznaczny sposób jej obliczenia, z określeniem danych przyjmowanych do wyceny;
- terminy płatności oraz warunki wypłaty poszczególnych części wynagrodzenia;
- zabezpieczenie odroczonej zapłaty, na przykład odpowiednio ukształtowaną gwarancję;
- zasady korekty ceny i rozstrzygania rozbieżności w obliczeniach;
- podział kosztów transakcji oraz rozliczenie pożyczek udzielonych spółce przez wspólników.
Jeżeli część ceny zależy od późniejszych wyników przedsiębiorstwa, znaczenie mają definicje wskaźników oraz dostęp sprzedającego do informacji. Przykładowo nieprecyzyjne odwołanie do „zysku spółki” może prowadzić do sporu o uwzględniane koszty i okres rozliczenia.
Informacje o spółce i odpowiedzialność sprzedających
Przed sprzedażą zwykle analizuje się sytuację finansową i prawną spółki. Takie badanie pomaga ustalić, jakie ryzyka mogą wpływać na cenę i warunki umowy. Dla sprzedających znaczenie ma udokumentowanie informacji przekazanych nabywcy, w tym ujawnionych zobowiązań, sporów i obciążeń.
Umowa może zawierać zapewnienia dotyczące sprzedawanych praw oraz sytuacji przedsiębiorstwa. Ich zakres powinien być rozpatrywany łącznie z zasadami odpowiedzialności za nieprawdziwe informacje. Istotne mogą być limity kwotowe i procedura zgłaszania roszczeń. Swoboda takich ustaleń ma jednak granice — nie można skutecznie wyłączyć odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie.
Przy kilku sprzedających szczególne znaczenie ma rozróżnienie informacji dotyczących całej spółki od zapewnień składanych indywidualnie, na przykład o posiadaniu danego pakietu. Pozwala to wyraźniej określić, za jakie okoliczności odpowiada każda osoba.
Formalności i sytuacja po transakcji
Zabezpieczenia umowne wymagają zachowania właściwych formalności. Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. co do zasady wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, z przewidzianym prawem wyjątkiem dotyczącym systemu teleinformatycznego. Przy akcjach objętych rejestrem akcjonariuszy nabycie następuje co do zasady z chwilą odpowiedniego wpisu.
Znaczenie ma również uporządkowanie relacji, które mogą trwać po sprzedaży. Dotyczy to między innymi poufności, dalszej współpracy ze spółką oraz osobistych zabezpieczeń jej zobowiązań. Sama sprzedaż udziałów nie oznacza automatycznego wygaśnięcia poręczenia udzielonego za dług spółki. Zwolnienie z takiego zobowiązania wymaga odrębnego uregulowania z uwzględnieniem praw wierzyciela.
Ochrona interesów wspólników opiera się na spójności dokumentów, przejrzystych rozliczeniach i jasno określonej odpowiedzialności. Znaczenie poszczególnych mechanizmów zależy od struktury spółki oraz warunków konkretnej transakcji.
Więcej praktycznych porad prawnych można znaleźć na stronie www.plazaglab.pl.
